Tekenen wat je niet kunt zeggen

Ik kan niet tekenen. Dat wil zeggen: wat ik maak, lijkt vaak niet op wat ik voor ogen had. In de opleiding tot therapeut krijg ik toch geregeld de opdracht om te tekenen of te schilderen wat ik tijdens een visualisatie heb gezien. De eerste keer voelde dat ongemakkelijk: ik kan het toch gewoon opschrijven?

Nu denk ik vaak dat tekenen zelf het doel is, en het opschrijven de omweg.

Jung deed het zelf ook. In een periode waarin hij overspoeld werd door beelden en dromen die hij niet kon plaatsen, begon hij zijn innerlijke ervaringen niet alleen op te schrijven maar ook te schilderen. Dat werd het Rode Boek: een manuscript vol beelden dat hij tijdens zijn leven nooit publiceerde en dat pas in 2009 verscheen. Het was geen kunstproject maar een manier om iets uit te beelden wat hij niet met woorden wilde opschrijven.

Daarom is beeldend werken zo belangrijk: het onbewuste spreekt in beelden. Dromen, vroege herinneringen, en wat er in het lichaam is opgeslagen: dat komt eerder als beeld naar boven dan als zin. Wie alleen maar praat, blijft aan de kant van de taal, en dat is nu net het gereedschap van een deel van ons dat alles al denkt te weten.

Wat mij vaak verrast, is wat er in een tekening naar voren komt zonder dat ik het erin heb gestopt. Op een tekening die ik na een visualisatie maakte, staat ergens een lege stoel. Ik heb die stoel niet bedacht; hij was er gewoon, in het beeld, en dus tekende ik hem. Pas later begon hij meer te betekenen. Het was vooral een vraag die terugkwam: voor wie is die stoel, en waarom zit er niemand op?

Een andere keer werkte ik aan een tekening van mijn ouders en kreeg ik één figuur maar niet goed. Ik heb er een half uur aan zitten gummen. De rest van de tekening was in een kwartier klaar. Ik denk dat dat halfuur gummen meer over mij zegt dan alles wat er uiteindelijk op het papier staat.

Het gebeurt tijdens het maken, niet op het papier. Waar je moeite hebt, waar je blijft corrigeren, wat er tevoorschijn komt zonder dat je het geplande, of wat je vergeet te tekenen: voeten, bijvoorbeeld. Ik bleek figuren zonder voeten te tekenen zonder dat het me opviel. Zoiets kun je niet verzinnen, juist omdat je het niet verzint.

Er is een verleiding om beelden meteen te duiden, alsof elke tekening een puzzel is met één oplossing. Symbolenwoordenboeken staan er vol mee: een stoel betekent dit, een vulkaan betekent dat. Jung zelf was daar terughoudender in. Een beeld dat je hebt uitgelegd ben je kwijt. Laat je het staan, dan blijft het werken. Ik heb soms meer aan de vraag wat een beeld doet, en waarom het juist bij mij naar voren kwam, dan aan de vraag wat het betekent.

Je hoeft er niet voor te kunnen tekenen. Dat helpt zelfs: zodra het mooi moet worden, neemt de buitenkant het over, en die had al genoeg te zeggen.